10 Financiële instrumenten en risicobeheersing

Algemeen

De in deze toelichting opgenomen gegevens verschaffen informatie die behulpzaam is bij het inschatten van de omvang van risico’s die verbonden zijn aan de financiële instrumenten.

Derivaten

Het Havenbedrijf Rotterdam maakt gebruik van swaps om eventuele prijsrisico’s af te dekken, conform de richtlijnen van het Treasury Statuut. De berekende marktwaarde van deze derivaten bedraagt 31-12-2019 -381,4 miljoen euro (31-12-2018: -339,4 miljoen euro). Het Havenbedrijf Rotterdam past kostprijshedge-accounting toe.

Renteswaps

Op 31 december 2019 heeft het Havenbedrijf Rotterdam contracten inzake renteswaps uitstaan bij kredietinstellingen. Deze renteswaps dienen ter dekking van het renterisico dat het Havenbedrijf Rotterdam loopt op de variabel rentende leningen die uitstaan bij kredietinstellingen, alsmede de financieringsbehoefte op de lange termijn die volgt uit de strategische ambities van het Havenbedrijf Rotterdam.
De renteswapcontracten zijn ingegaan op 31 maart 2009 en hebben een resterende looptijd van 13 jaar op 31 december 2019. Het Havenbedrijf Rotterdam heeft uit hoofde van de renteswaps geen bijstortverplichtingen en loopt uit dien hoofde geen liquiditeitsrisico. Op grond van de contracten betaalt het Havenbedrijf Rotterdam per kwartaal rente over een per periode vastgesteld nominaal bedrag. Dit nominale bedrag is gedaald van 1 miljard euro in 2008 naar 750 miljoen euro eind 2019.
In 2016 en 2017 heeft het Havenbedrijf Rotterdam vijf contracten, per contract groot 50 miljoen euro, afgekocht voor 130,3 miljoen euro. Van dit bedrag heeft 98,3 miljoen euro betrekking op het effectieve deel van de hedge. Dit bedrag is geactiveerd onder de langlopende vorderingen. De geactiveerde bedragen worden gedurende de resterende looptijd van de onderliggende waarde geamortiseerd op basis van de afloop van de hoofdsom. In 2016, 2017 en 2018 is in totaal 11,1 miljoen euro van de swapafkopen geamortiseerd en in 2019 7,4 miljoen euro. Deze kosten zijn als rentelasten verwerkt in de winst-en-verliesrekening van de betreffende jaren.

De te betalen vaste rente is gemiddeld 4,8%. Daarnaast ontvangt het Havenbedrijf Rotterdam een marktrente gelijk aan 3-maands Euribor over dit nominale bedrag. Op het moment dat de 3-maands Euribor negatief is dient het Havenbedrijf Rotterdam deze rente te betalen.

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)            
Banking partners Nominale waarde Afgedekt Te betalen Te ontvangen Reële waarde 31-12-2019 Reële waarde 31-12-2018 Delta
IRS contract 1 (Rabo) B 250.000 4,7996% 3-mnds Euribor -127.215 -113.220 -13.995
IRS contract 2 (ING) B 150.000 4,8021% 3-mnds Euribor -76.370 -67.976 -8.394
IRS contract 3 (ING) B 150.000 4,7940% 3-mnds Euribor -76.236    -67.834 -8.402
IRS contract 4 (ABN) B 200.000 4,7915% 3-mnds Euribor -101.593  -90.387 -11.206
TOTAAL 750.000 4,7968%   -381.414 -339.418 -41.997

Ultimo 2019 heeft het Havenbedrijf Rotterdam een kwantitatieve ineffectiviteitsmeting uitgevoerd door de reële-waardeveranderingen van een hypothetisch derivaat (perfecte match met de afgedekte positie) te vergelijken met de reële-waardeveranderingen van het werkelijk afgesloten derivaat. Dit om vast te stellen of er mogelijk sprake is van een ineffectief deel van de renteswap. De kwantitatieve analyse van de hedge-relatie en de dynamiek en timing van de investeringsprognoses leiden ertoe dat de hedge-relatie als effectief is beoordeeld.
De berekende marktwaarde van de renteswap op 31-12-2019 bedraagt -381,4 miljoen euro (31-12-2018: -339,4 miljoen euro). Dit is het bedrag dat het Havenbedrijf Rotterdam dient te betalen om de renteswap te beëindigen. Het Havenbedrijf Rotterdam is niet voornemens de gehele swappositie voortijdig te beëindigen, omdat met de renteswaps het renterisico afgedekt wordt. De toename van de negatieve waarde wordt met name veroorzaakt door de daling van de lange termijn variabele rente.

Embedded derivaten

Het Havenbedrijf Rotterdam heeft onderzocht in hoeverre afgesloten contracten ook embedded derivaten bevatten en of deze afgescheiden dienen te worden. Hierbij heeft het Havenbedrijf Rotterdam geconcludeerd dat diverse typen embedded derivaten binnen het Havenbedrijf Rotterdam aanwezig zijn, maar dat deze een zodanig nauwe economische verbondenheid met het basiscontract hebben, dat afscheiding niet noodzakelijk is.

Risico's

De langjarige, kapitaalintensieve en internationale activiteiten leiden ertoe dat het Havenbedrijf Rotterdam en zijn deelnemingen blootstaan aan verschillende financiële risico’s, zoals koers-, liquiditeits-, valuta- en renterisico’s en onzekerheden in de mogelijkheid om financiering aan te trekken. Transacties worden vastgelegd in het Treasury Management Systeem en/of de financiële administratie. Financiële risico’s boven de 10 miljoen euro worden afgedekt.

De belangrijkste financiële (markt)risico’s zijn:

Rente- en kasstroomrisico’s

Het Havenbedrijf Rotterdam loopt renterisico over de rentedragende vorderingen (met name onder financiële vaste activa), liquide middelen en rentedragende langlopende en kortlopende schulden. Voor vorderingen en schulden met variabele renteafspraken loopt het Havenbedrijf Rotterdam risico ten aanzien van toekomstige kasstromen. Met betrekking tot vastrentende vorderingen en schulden loopt het Havenbedrijf Rotterdam risico over de marktwaarde. Met betrekking tot schulden met variabele renteafspraken is een viertal contracten met betrekking tot het renterisico aangegaan (zie renteswaps). De rubricering naar contractuele renteherzieningsdata (of aflossingsdata indien laatstgenoemde eerder liggen) van de financiële instrumenten van het Havenbedrijf Rotterdam waarover renterisico wordt gelopen, luidt als volgt:

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)           
  < 1 jaar 1-5 jaar > 5 jaar Totaal Gemiddeld gewogen effectieve rente in %
Vaste rentevoet (onderhevig aan renteprijsrisico)          
Financiële activa:          
Langlopende vorderingen 666 5.885 80.966 87.517 4,21%
           
Financiële passiva:          
Derivaten (notional amounts) - - 750.000 750.000 4,80%
Kapitaalmarktfinanciering - 2.000 18.000 20.000 1,27%
           
Variabele rentevoet (onderhevig aan rentekasstroomrisico)          
Financiële activa:          
Derivaten (notional amounts) - - 750.000 750.000 3-mnds Euribor
           
Financiële passiva:          
Schulden aan kredietinstellingen 10.497 41.987 903.654 956.138 3-mnds Euribor + gem. opslag van 36,0 basispunt
Kapitaalmarktfinanciering - 28.000 32.000 60.000 6-mnds Euribor + gem. opslag van 42,3 basispunt

Van de variabel rentende leningen per 31 december 2019 (1.016 miljoen euro) is een bedrag van 750 miljoen euro afgedekt middels renteswaps waarvan de gemiddelde vaste rentevoet 4,8% bedraagt. Het gemiddelde bedrag van de resterende notional amounts van de derivaten waarover vaste rente wordt betaald en variabele rente wordt ontvangen bedraagt 626 miljoen euro.

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)        
  < 1 jaar 1-5 jaar > 5 jaar Totaal
Jaarlijks gemiddeld notional amounts (fixed) 750.000 750.000 548.438 625.962
Jaarlijks gemiddeld variabele leningen (floating) 1.100.641 949.630 743.723 822.918
Jaarlijks gemiddeld nettorisicopositie 350.641 199.630 195.285 196.956

Valutarisico

Het Havenbedrijf Rotterdam is voornamelijk werkzaam in Nederland, maar verricht ook investeringsactiviteiten in het kader van internationale participaties. Bij deze activiteiten is er sprake van een beperkt valutarisico.

Tegenpartij kredietrisico

Het Havenbedrijf Rotterdam handelt enkel met kredietwaardige partijen en heeft procedures opgesteld om de kredietwaardigheid te bepalen. Tevens zijn er richtlijnen opgesteld om de omvang van het kredietrisico bij elke partij te beperken. Bovendien bewaakt het Havenbedrijf Rotterdam voortdurend haar vorderingen en hanteert een strikte aanmaanprocedure. Daarnaast worden mitigerende maatregelen genomen zoals bankgaranties, borgstellingen, vooruitbetalingen en automatische incasso’s. Door deze maatregelen is het kredietrisico voor het Havenbedrijf Rotterdam minimaal.
Liquide middelen staan uit bij banken die onder toezicht staan van een centrale bank en minimaal een A-rating hebben.
Het Havenbedrijf Rotterdam heeft vorderingen verstrekt aan maatschappijen waarin wordt deelgenomen. Bij deze partijen is geen historie van wanbetaling bekend.

Commodity-risico

Op basis van de gemaakte afspraken met contractaannemers loopt het Havenbedrijf Rotterdam slechts een beperkt commodity-risico.

Liquiditeitsrisico

Het Havenbedrijf Rotterdam maakt gebruik van meerdere banken en instrumenten om over een verscheidenheid van kredietfaciliteiten te beschikken.

Belastingrisico

Op basis van beleid inzake belastingen houdt het Havenbedrijf Rotterdam zich aan de tekst en geest van de geldende fiscale wet- en regelgeving. Het Havenbedrijf Rotterdam rapporteert over haar belastingpositie op basis van de best beschikbare informatie en advisering. Belastingbehandeling van transacties in met name het buitenland is daarbij niet altijd direct met absolute zekerheid vast te stellen. In diverse landen zijn reeds ingediende aangiften nog niet definitief vastgesteld en kunnen formeel vaak nog vele jaren door de lokale belastingautoriteiten ter discussie worden gesteld.
Ook is het Havenbedrijf Rotterdam onderhevig aan veranderende fiscale wet- en regelgeving en overige toekomstige belastingontwikkelingen. Al deze factoren kunnen leiden tot een hogere of lagere belastingplicht en andere daarmee samenhangende kosten. Zodra voldoende mate van zekerheid is verkregen over het effect van deze risico’s zal dit in de betreffende periode worden verwerkt in onze acute en latente belastingvorderingen en -verplichtingen.

Reële waarde

De reële waarden van de in de balans en niet in de balans opgenomen financiële instrumenten van het Havenbedrijf Rotterdam luiden als volgt:

Open for viewing

(Bedragen x € 1.000)        
  Boekwaarde  Reële waarde 
  31-12-2019 31-12-2018 31-12-2019 31-12-2018
Balans:        
Langlopende  vorderingen 87.516 84.693 106.520 86.041
         
Langlopende  schulden- leningen -956.138 -966.634 -982.930 -995.151
Langlopende - schuldschein -80.000 -80.000 -82.446 -82.180
         
Niet in balans opgenomen:        
Derivaten - - -381.414 -339.418

Langlopende vorderingen

De reële waarden van de langlopende vorderingen onder de financiële vaste activa zijn geschat aan de hand van de contante waarde van de toekomstige kasstromen tegen de geldende marktrente op balansdatum.

Langlopende schulden

De reële waarden van de langlopende schulden aan kredietinstellingen zijn bepaald aan de hand van de contante waarde van de toekomstige kasstromen tegen de geldende marktrente op balansdatum. Daarnaast is bij het vaststellen van de reële waarde geen rekening gehouden met eventuele herzieningsdata van de opslagen.

Derivaten

De waarde in het economisch verkeer van deze financiële instrumenten bestaat uit het bedrag waarvoor het Havenbedrijf Rotterdam deze instrumenten zou kunnen verhandelen of de verplichting kan worden afgewikkeld met goed geïnformeerde partijen die tot een transactie bereid zijn en onafhankelijk van het Havenbedrijf Rotterdam zijn. Zoals eerder aangegeven wordt de swap als effectief beschouwd en rechtvaardigt dit de toepassing van kostprijshedge-accounting.

Deelnemingen

Hoewel deelnemingen onder de definitie van een financieel instrument vallen, is de reële waarde van deelnemingen niet separaat bepaald. Gedurende 2019 is één deelneming afgewaardeerd met 1,3 miljoen euro als gevolg van de toen uitgevoerde impairment toets. Per 31 december 2019 is geen indicatie voor een lagere marktwaarde, wat kan leiden tot een impairment.

Liquide middelen, geldmarktfondsen, kortlopende vorderingen en kortlopende schulden

Gezien de korte looptijd van deze instrumenten benadert de boekwaarde de waarde in het economisch verkeer.